ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 13B: ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಚೇದನ: ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಬಹುದೇ?

ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 13B: ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಚೇದನ: ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಬಹುದೇ?

ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ಬಾಕಿ ಇದ್ದ 18 ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಳಸಿದೆ.

ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 13B, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಷರತ್ತುಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕು-ದಾವೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನದ ಡಿಕ್ರಿ ನೀಡುವ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಬಿ.ವಿ. ನಾಗರತ್ನ ಮತ್ತು ಆರ್. ಮಹಾದೇವನ್ ಅವರ ಪೀಠವು, ಪತಿ-ಪತ್ನಿ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬದುಕಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕು-ದಾವೆಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ನೇರವಾಗಿ ವಿಚ್ಛೇದನದ ಡಿಕ್ರಿ ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ.

ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿ ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ದಂಪತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಆ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವಿವಿಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಇದ್ದರೂ ಈ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಚಲಾಯಿಸಿತು.

ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡಬಹುದು?

ಸಂಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಹದಗೆಟ್ಟಿದ್ದು (irretrievable breakdown of marriage), ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯ ನಡುವಿನ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನದ ಡಿಕ್ರಿಯನ್ನೂ ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತಿಳಿಸಿದೆ.

ಪೀಠವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ:

“ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಹದಗೆಟ್ಟಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಬಹುದು.”

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯ ವಿವಾಹವು 4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016ರಂದು ನಡೆದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು 2022ರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅಲ್ಲದೆ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಟ್ಟು 18 ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವಿವಿಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಇದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಗಮನಿಸಿತು.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನುಚ್ಛೇದ 142 ಅನ್ನು ಏಕೆ ಬಳಸಿತು?

ಮಹಿಳೆಯು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ವರ್ಗಾವಣೆ ಅರ್ಜಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕರಣವು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ FIRಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಂಬೈಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.

ವಿಚಾರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಫಲಪ್ರದವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ಹಾಡಲು ಇಬ್ಬರೂ ಸೌಹಾರ್ದಯುತ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬಂದರು.

ಪೀಠವು ಹೇಳಿದ್ದು:

“ಪಕ್ಷಗಳು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ, ಹಿಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಪಕ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ಹಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವರು ಸೌಹಾರ್ದಯುತ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.”

ವಿವಾಹವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ “ಡೆಡ್ ಎಂಡ್” (dead end) ತಲುಪಿದ್ದು, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಪತಿಯ ವಾದದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೆ ಕಂಡುಬಂತು.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ನ್ಯಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿತು.

ಪತಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಇಬ್ಬರೂ ವಿಚ್ಛೇದನಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಗಮನಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕು-ದಾವೆಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಇತ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮೊತ್ತವಾಗಿ ಪತಿಯು ಈಗಾಗಲೇ ಪತ್ನಿಗೆ ₹35 ಲಕ್ಷ ಶಾಶ್ವತ ಜೀವನಾಂಶ (Permanent Alimony) ಪಾವತಿಸಿದ್ದನು.

Shilpa Sailesh ಮತ್ತು Rinku Baheti ಪ್ರಕರಣಗಳ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನ್ವಯಿಸಿತು

ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹಿಂದಿನ Shilpa Sailesh ಮತ್ತು Rinku Baheti ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿತು.

ಪೀಠವು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ:

“ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 142ರಡಿ ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು Shilpa Sailesh ಮತ್ತು Rinku Baheti ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವೆಂದು ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇವೆ.”

ಅದರಂತೆ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪತಿಯ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಿ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿತು.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಬಾಕಿ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲಾ ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿತು. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಕೂಡ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತು.

ಪ್ರಕರಣದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ: S Vs State of Odisha & Others

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌, ತೀರ್ಪಿನ ದಿನಾಂಕ: 28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026