ಖಾಸಗಿ ದೂರು: ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ ನೋಟೀಸ್‌ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬಹುದು- ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ

ಖಾಸಗಿ ದೂರು: ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ ನೋಟೀಸ್‌ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬಹುದು- ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರಡಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಖಾಸಗಿ ದೂರು - ಆರೋಪಿಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು? ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ*

ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, 2023 (BNSS)ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ದೂರಿನ ಮೇರೆಗೆ ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ (Cognizance) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕಾರ, ದೂರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ದೂರನ್ನು ಸೆಕ್ಷನ್ 226ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು prima facie ಆಧಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬಂದ ನಂತರ, ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು.

ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನವೀನ್ ಚಾವ್ಲಾ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ರವೀಂದ್ರ ದುಡೇಜಾ ಅವರ ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠವು ಈ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರುವಂತೆ, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿರುವ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಮೇಲೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು, ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಅಂತಹ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಆರೋಪಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ನಡೆಯಬೇಕಾದ ಕ್ರಮಗಳು.

ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಪು

“ಕಾನೂನಿನಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಿರುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿರುವ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಮೇಲೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ಆರೋಪಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ನಂತರವೇ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.” ಎಂದು ಪೀಠ ಹೇಳಿದೆ:

ಅದರಂತೆ, BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕದ ಅನುಸರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕಾದದ್ದು, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಆದರೆ, ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಆರೋಪಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆಯ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ನಂತರವೇ ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಿಮ ಔಪಚಾರಿಕ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಎರಡು ಅರ್ಜಿಗಳು ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠದ ಮುಂದೆ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದವು. ಖಾಸಗಿ ದೂರಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕದಡಿ ಆರೋಪಿಗೆ ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಒಂದು ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಆರೋಪಿಯು ದೂರುದಾರನ pre-summoning ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೊದಲು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಸೆಕ್ಷನ್ 223ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದರು.

ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ, ಖಾಸಗಿ ದೂರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವಂತೆ ನೀಡಿದ್ದ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳ ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ, ಮೊದಲು ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ನಂತರ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಿ, ಆ ಬಳಿಕ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೆ, CrPC, 1973 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ದೂರಿನ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮನಸ್ಸು (judicial mind) ಅನ್ವಯಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗಲೇ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಕೆಲವು ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪುಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆ

ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223ರಲ್ಲಿ CrPC ಸೆಕ್ಷನ್ 200ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿವೆ.

“having jurisdiction while” ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕದ ಮೂಲಕ ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಆಲಿಸದೆ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

“while” ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಅದರ ಕಾಲಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಅಂದರೆ, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಬೇಕು.

ಹಿಂದೆ CrPC ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ BNSSನಲ್ಲಿ ಶಾಸಕರು “while” ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತಿಳಿಸಿದೆ.

ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶವೇನು?

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕವು ಆರೋಪಿಗೆ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು, ದೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ದೋಷವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ದೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವೇ ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಆರೋಪಿಯು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ನಂತರ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಆರೋಪಿಗೆ ದೂರು ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಕುರಿತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತನ್ನ ವಾದ ಮಂಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೊದಲು ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಿದರೆ, ಆರೋಪಿಯು ಇನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸದ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸದ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನೋಟಿಸ್‌ನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೀಡುವುದು ಏಕೆ ಸರಿಯಲ್ಲ?

ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದು:

ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೊದಲು ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಿದರೆ, BNSS ಮೂಲಕ ಆರೋಪಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಹಕ್ಕು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗದೆ ಹೋಗಬಹುದು.

ಅದೇ ರೀತಿ, ಆರೋಪಿಯು ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆ ದಾಖಲಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅಂತಹ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಾನೂನು ಆರೋಪಿಗೆ ನೀಡಿಲ್ಲ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ, ನಂತರ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದೆ.

ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಇದ್ದರೆ?

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಮಾಡಿದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ದೂರುದಾರ ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಂತಹ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬಹುದು.

ಆದರೆ, ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಆರೋಪಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು.

ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕ ಕಡ್ಡಾಯವೇ?

ನ್ಯಾಯಾಲಯವು Parvinder Singh v. Directorate of Enforcement (2026) ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ತೀರ್ಪನ್ನು ಸಹ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ.

ಆ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಮೊದಲ ಪರಂತುಕವು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ನಿಯಮವಲ್ಲ; ಅದು ಆರೋಪಿಯ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ವಿಚಾರಣೆಯ ಹಕ್ಕಿನ (Right to Fair Trial) ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಇದು ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 21ರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಮೊದಲ ಪರಂತುಕವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಜ್ಞಾನವು ಕಾನೂನಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಮಾನ್ಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಗಮನಿಸಿದೆ.

ಸಂಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಂತಗಳು

ಆರೋಪಿಯ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಸಂಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ನಡೆಸುವುದರಿಂದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಂತ ಮತ್ತು ಆರೋಪಿಗೆ ಸಮನ್ಸ್/ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಹಂತ ಒಂದೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ಆರೋಪಿಯ ವಾದವನ್ನು ಆಲಿಸಿ, ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ:

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 225ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಜಾರಿಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಬೇಕೇ,

ಸೆಕ್ಷನ್ 226ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೂರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಬೇಕೇ, ಅಥವಾ

ಸೆಕ್ಷನ್ 227ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಗೆ ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕೇ

ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.

ಹೀಗಾಗಿ, ಸಂಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಜಾರಿ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಂತಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ಆರೋಪಿಯ ಹಕ್ಕಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿ

ಸಂಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ಹಕ್ಕು ಸೀಮಿತ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ.

ಅಂದರೆ, ದೂರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಮೇಲೆ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮುಖಬೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೂ, ಅವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವೇ ಬಹಿರಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಆರೋಪಿಯು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಬಹುದು.

ಆ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಯು ಪ್ರಕರಣದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಚಾರಣೆಯಂತೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುವಂತೆ ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯ

ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಕೆಳಗಿನ ತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ:

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 223(1)ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ—

ಕಾನೂನಿನಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಿರುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿರುವ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಆ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರುವನ್ನು BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 226ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು prima facie ಆಧಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬರಬೇಕು.

ನಂತರ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು.

ಆರೋಪಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಸಮರ್ಪಕ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ನಂತರವೇ ಅಪರಾಧದ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಪಚಾರಿಕ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರವೂ ಸೆಕ್ಷನ್ 225, 226 ಅಥವಾ 227ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಖಾಸಗಿ ದೂರಿನಲ್ಲಿ, ದೂರು ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವುದು ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮವಲ್ಲ.

ಮೊದಲು ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿರುವ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವಚನದ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಬೇಕು (ಕಾನೂನಿನಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ); ನಂತರ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ದೂರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು prima facie ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು; ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಸಂಜ್ಞಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಕರಣದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ: Dr. Rita Bakshi v. Seema Bajaj & Anr.; Anita Rani Mehra & Anr. v. Neena Kapoor.

ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌